
Beden dismorfik bozukluğu, kişinin dış görünüşünde başkalarının fark etmediği ya da çok hafif gördüğü bir özelliği ciddi bir kusur gibi algılaması ve bu görünüş kaygısıyla yoğun biçimde meşgul olmasıdır.
Kişi aynaya tekrar tekrar bakabilir, fotoğraflarını büyüterek inceleyebilir, kendisini başkalarıyla karşılaştırabilir veya tam tersine aynalardan ve fotoğraf çekilmekten kaçınabilir. Sorun yalnızca görünüşünden memnun olmamak değildir. Düşünceler giderek daha fazla zaman almaya, kişinin sosyal yaşamını, ilişkilerini veya günlük işlevlerini etkilemeye başlayabilir.
Beden dismorfik bozukluğunda dikkat çekici olan noktalardan biri şudur:
Kişi kusurundan emin olmak ya da kusur olmadığından emin olmak için görünüşünü ne kadar çok kontrol ederse, o bölgeye olan dikkati o kadar artabilir.
Bu nedenle aynaya tekrar tekrar bakmak her zaman rahatlatmaz.
Bazen tam tersine, yeni bir kusur bulma ihtiyacını güçlendirebilir.
Beden Dismorfik Bozukluğu Nedir?
İnsanların görünüşlerinin bazı yönlerinden memnun olmaması oldukça yaygındır.
Saçınızı beğenmeyebilirsiniz.
Burnunuzun farklı görünmesini isteyebilirsiniz.
Cildinizdeki bir leke sizi rahatsız edebilir.
Bu düşüncelerin bulunması tek başına beden dismorfik bozukluğu anlamına gelmez.
Beden dismorfik bozukluğunda görünüşle ilgili kaygı daha yoğun ve tekrarlayıcıdır. Kişi başkalarının fark etmediği veya önemsiz gördüğü bir özelliği zihninde çok daha belirgin yaşayabilir.
Burun, cilt, saç, yüz simetrisi, dişler, çene, gözler veya vücut yapısı gibi birçok farklı alan kaygının odağı olabilir.
Kişi yalnızca bu özellik hakkında düşünmez.
Onu kontrol etmeye, gizlemeye, düzeltmeye veya başkalarıyla karşılaştırmaya da başlayabilir.
Bu uğraş zamanla saatler alabilir.
Bu nedenle beden dismorfik bozukluğunu belirleyen şey yalnızca kişinin kendisini beğenmemesi değildir.
Görünüş hakkındaki düşüncenin ne kadar zaman aldığı, ne kadar kontrol edilebildiği ve yaşamı ne ölçüde etkilediği önemlidir.
Aynada Sürekli Kusur Aramak Neden Olur?
Aynaya bakmanın doğal işlevlerinden biri görünüşümüz hakkında bilgi edinmektir.
Fakat beden dismorfik bozukluğunda ayna yalnızca görünüşü görmek için kullanılmayabilir.
Bir tür kontrol aracına dönüşebilir.
Kişi aynaya:
“Gerçekten kötü mü görünüyorum?”
“Burnum bugün daha mı büyük?”
“Cildimde yeni bir iz mi oluştu?”
“Yüzümün iki tarafı eşit mi?”
gibi soruların cevabını bulmak için bakabilir.
İlk bakışta bu mantıklı görünür.
İnsan emin olmadığı bir şeyi kontrol etmek ister.
Ancak sorun şu noktada ortaya çıkar:
Kontrol çoğu zaman kesin bir cevap üretmez.
Kişi aynaya baktığında birkaç saniyeliğine rahatlayabilir.
Sonra ışık değişir.
Başka bir açıdan bakar.
Daha yakına gider.
Telefon kamerasını açar.
Yeni bir fotoğraf çeker.
Bir ayrıntı dikkatini çeker.
Ve tekrar kontrol etme ihtiyacı doğar.
Böylece ayna kontrolü belirsizliği ortadan kaldırmak yerine yeni bir kontrol ihtiyacını besleyebilir.
Aynaya Daha Çok Bakmak Neden Kusuru Daha Büyük Hissettirebilir?
Dikkatimizi bir noktaya uzun süre verdiğimizde normalde fark etmeyeceğimiz ayrıntıları fark etmeye başlarız.
Bu yalnızca görünüş için geçerli değildir.
Dilinizin ağzınızın içinde nasıl durduğunu birkaç dakika boyunca takip etmeye çalışırsanız normalde fark etmediğiniz küçük duyumlar bile rahatsız edici hale gelebilir.
Görünüşte de benzer bir süreç yaşanabilir.
Kişi yüzünün belirli bir bölgesine tekrar tekrar odaklandığında bütün yüz yerine ayrıntıyı incelemeye başlayabilir.
Gözenekler.
Asimetriler.
Saç çizgisi.
Küçük renk farklılıkları.
Bir kaşın diğerinden birkaç milimetre farklı olması.
Normalde yüzün tamamı içinde kaybolacak ayrıntılar yoğun dikkat altında çok daha belirgin hissedilebilir.
Bir süre sonra kişi aynaya kendisini görmek için değil, kusuru bulmak için bakmaya başlayabilir.
Bu durumda dikkat tarafsız değildir.
Zihin zaten şu soruyla aynaya yaklaşmaktadır:
“Problem nerede?”
Ve bir problem aradığınızda onu bulma ihtimaliniz de artar.
Kontrol Etmek Neden Kısa Süre Rahatlatıp Sonra Kaygıyı Artırabilir?
Beden dismorfik bozukluğunda aynaya bakmak, fotoğraf çekmek veya başkalarından görünüş hakkında güvence istemek genellikle anlamsız davranışlar değildir.
Bir işlevleri vardır:
Kaygıyı azaltmaya çalışırlar.
Kişi:
“Burnum gerçekten kötü değilmiş.”
diye düşündüğünde birkaç dakika rahatlayabilir.
Bir yakını:
“Hayır, yüzünde hiçbir problem yok.”
dediğinde kısa süreli bir güven hissedebilir.
Ancak rahatlama kalıcı olmazsa kişi yeniden kontrol etmeye ihtiyaç duyabilir.
Bu noktada önemli bir öğrenme meydana gelir:
“Kaygılandığımda kontrol edersem rahatlarım.”
Böylece her yeni görünüş kaygısı yeni bir kontrol davranışını tetikleyebilir.
Kontrol davranışı kısa vadede kaygıyı azaltırken uzun vadede kişinin kendi algısına güvenmesini zorlaştırabilir.
Çünkü kişi zamanla:
“Kontrol etmeden emin olamam.”
diye düşünmeye başlayabilir.
Bu mekanizma beden dismorfik bozukluğunun neden obsesif kompulsif bozuklukla ilişkili bozukluklar arasında değerlendirildiğini anlamada da önemlidir.
Aynadan Kaçınmak ile Sürekli Aynaya Bakmak Aynı Döngünün Parçası Olabilir mi?
İlk bakışta birbirinin tam tersi gibi görünür.
Bazı kişiler aynaya defalarca bakar.
Bazıları ise aynalardan tamamen kaçınır.
Fotoğraf çekilmek istemez.
Görüntülü görüşmelerden hoşlanmaz.
Parlak yüzeylerde kendi yansımasını gördüğünde rahatsız olabilir.
Ancak iki davranışın altında benzer bir kaygı bulunabilir.
Bir kişi:
“Kusurumu kontrol etmeliyim.”
diye aynaya yaklaşırken başka biri:
“Kusurumu görürsem kötü hissedeceğim.”
diye aynadan kaçınabilir.
Her iki durumda da görünüş giderek daha tehdit edici bir konu haline gelebilir.
Bu nedenle sorun yalnızca “aynaya çok bakmak” değildir.
Kişinin aynayla ve kendi görünüşüyle nasıl bir ilişki kurduğu önemlidir.
Kendini Başkalarıyla Karşılaştırmak Neden Yetmez?
Beden dismorfik bozukluğunda sık görülen davranışlardan biri görünüşü başkalarıyla karşılaştırmaktır.
Kişi sokakta gördüğü insanlara bakabilir.
Sosyal medya fotoğraflarını inceleyebilir.
Arkadaşlarının yüzünü kendi yüzüyle karşılaştırabilir.
Eski fotoğraflarına tekrar tekrar bakabilir.
Başlangıçtaki amaç çoğu zaman bilgi edinmektir:
“Ben gerçekten kötü mü görünüyorum?”
Fakat karşılaştırma tarafsız yapılmayabilir.
Kişi kendi görünüşündeki en rahatsız olduğu bölgeyi, başkasının en iyi görünen özelliğiyle karşılaştırabilir.
Üstelik sosyal medyada ışık, açı, filtre, makyaj, seçilmiş fotoğraflar ve dijital düzenlemeler karşılaştırmanın zeminini daha da bozabilir.
Burada sosyal medyanın tek başına beden dismorfik bozukluğuna neden olduğunu söylemek doğru değildir.
BDB’nin tek bir nedeni gösterilmiş değildir.
Ancak görünüşe sürekli odaklanmayı ve karşılaştırmayı artıran ortamlar bazı kişilerde mevcut beden kaygılarını besleyebilir.
Bu nedenle mesele yalnızca “sosyal medya kötü” değildir.
Daha önemli soru şudur:
Sosyal medyayı kullandıktan sonra kendi görünüşünüzü daha fazla kontrol etme ve karşılaştırma ihtiyacı mı duyuyorsunuz?
Sürekli “Güzel Görünüyor muyum?” Diye Sormak Neden Rahatlatmaz?
Yakınlarımızdan güvence istemek insani bir davranıştır.
Önemli bir görüşme öncesinde:
“Saçım iyi görünüyor mu?”
diye sormamız olağandır.
Ancak görünüş hakkında güvence aramak tekrar eden bir davranışa dönüştüğünde farklı bir işlev kazanabilir.
Kişi:
“Burnum çok kötü değil, değil mi?”
diye sorabilir.
Karşı taraf:
“Hayır, gayet normal.”
der.
Fakat kısa süre sonra yeni bir soru gelir:
“Gerçekten mi?”
“Bunu sadece beni üzmemek için söylemiyorsun değil mi?”
“Şu açıdan bakınca da öyle mi?”
Sorun artık verilen cevabın kalitesi değildir.
Sorun, kesinlik ihtiyacının hiçbir cevapla tamamen karşılanamamasıdır.
Bu nedenle güvence istemek kısa süreli rahatlatabilir ama kişinin kendi algısına güvenmesini artırmayabilir.
Hatta zaman içinde başkalarının onayına daha fazla ihtiyaç duyulmasına neden olabilir.
Beden Dismorfik Bozukluğu ile Kendini Beğenmemek Aynı Şey Değildir
Bu ayrım özellikle önemlidir.
Bir insan görünüşünden memnun olmayabilir ve beden dismorfik bozukluğu yaşamıyor olabilir.
Kendini çekici bulmamak da tek başına psikiyatrik bir bozukluk değildir.
Beden dismorfik bozukluğunda görünüş hakkındaki uğraş kişinin hayatında çok daha merkezi bir hale gelir.
Kişi işe veya okula geç kalabilir çünkü hazırlanması uzun sürer.
Fotoğraf çekilmekten kaçınabilir.
İnsanların yüzüne baktığını düşünerek sosyal ortamlardan uzaklaşabilir.
Romantik ilişkilere girmekten çekinebilir.
Aydınlatmanın kötü olduğunu düşündüğü yerlere gitmek istemeyebilir.
Kusuru gizlemek için kıyafet, makyaj veya saçla uzun süre uğraşabilir.
Aynı bölgeyi tekrar tekrar kontrol edebilir.
Dolayısıyla klinik açıdan önemli olan yalnızca:
“Görünüşümü sevmiyorum.”
düşüncesi değildir.
Bu düşüncenin kişinin zamanını, davranışlarını ve yaşam alanını ne kadar yönettiğidir.
Beden Dismorfik Bozukluğu Neden Ortaya Çıkar?
Beden dismorfik bozukluğunun tek bir nedeni yoktur.
Bu nedenle:
“Sosyal medya yüzünden olur.”
“Özgüveni düşük kişilerde olur.”
“Çocuklukta eleştirilmekten kaynaklanır.”
gibi tek nedenli açıklamalar doğru değildir.
Güncel araştırmalar genetik yatkınlık ile çevresel ve psikolojik etkenlerin birlikte rol oynayabileceğini düşündürmektedir.
Çocukluk veya ergenlik döneminde görünüş üzerinden alay edilmek, zorbalığa uğramak veya yoğun eleştiri yaşamak bazı kişiler için etkili olabilir.
Mükemmeliyetçi düşünceler de görünüş üzerindeki standartları katılaştırabilir.
Kişi için “iyi görünmek” yeterli olmayabilir.
Kusursuz görünmesi gerektiğini hissedebilir.
Toplumsal güzellik standartları ve sürekli karşılaştırmaya açık dijital ortamlar da görünüşün önemini artırabilir.
Ancak bu faktörlerin bulunması bir kişide mutlaka beden dismorfik bozukluğu gelişeceği anlamına gelmez.
BDB, genellikle tek bir olaydan değil, birçok etkenin bir araya gelmesinden oluşan karmaşık bir ruhsal durumdur.
Estetik Müdahale Neden Her Zaman Sorunu Çözmez?
Beden dismorfik bozukluğu yaşayan kişi için problem son derece gerçek hissedilebilir.
Bu nedenle çözüm de çoğu zaman fiziksel görünüşü değiştirmek gibi görünebilir.
“Burnumu yaptırırsam rahatlayacağım.”
“Cildim düzelirse sorun bitecek.”
“Saçımı düzeltirsem kendime güveneceğim.”
Ancak beden dismorfik bozukluğunda asıl sorun yalnızca fiziksel özellik olmayabilir.
Kişinin o özelliği nasıl algıladığı, ona ne kadar dikkat verdiği ve görünüşündeki belirsizlikle nasıl başa çıktığı da önemlidir.
Bu nedenle bazı kişiler estetik bir işlemden sonra kısa süreli rahatlama yaşayabilir fakat bir süre sonra aynı bölgeye yeniden odaklanabilir veya başka bir görünüş özelliği sorun haline gelebilir.
Bu, estetik işlemlerin hiçbir zaman yapılmaması gerektiği anlamına gelmez.
Ancak yoğun beden dismorfik belirtileri bulunan bir kişide yalnızca fiziksel değişiklik yapmak, altta devam eden görünüş kaygısını her zaman çözmeyebilir.
Beden Dismorfik Bozukluğu ile Yeme Bozukluğu Arasındaki Fark Nedir?
İki durum birbiriyle karıştırılabilir çünkü her ikisinde de beden görünüşü önemli hale gelebilir.
Ancak odak aynı değildir.
Yeme bozukluklarında kilo, beden ağırlığı ve beden şekliyle ilgili kaygılar yeme davranışıyla birlikte merkezi bir rol oynayabilir.
Beden dismorfik bozukluğunda ise kaygı burun, cilt, saç, yüz simetrisi, dişler veya başka bir beden bölgesi gibi çok farklı özelliklere odaklanabilir.
Bununla birlikte iki durum aynı kişide birlikte de görülebilir.
Erkeklerde veya kas gelişimine yoğun biçimde odaklanan kişilerde ise kas dismorfisi adı verilen bir BDB görünümü ortaya çıkabilir.
Kişi objektif olarak kaslı olsa bile kendisini yeterince büyük veya kaslı görmeyebilir ve egzersiz, beslenme veya görünüş kontrolü hayatının giderek daha büyük bir bölümünü kaplayabilir.
Bu nedenle doğru değerlendirme yalnızca kişinin:
“Bedenimi beğenmiyorum.”
demesi üzerinden yapılamaz.
Kaygının odağı, tekrarlayan davranışlar ve günlük yaşam üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Beden Dismorfik Bozukluğunda Psikolojik Destek Nasıl Çalışır?
Beden dismorfik bozukluğunda en çok araştırılan psikolojik yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapidir.
Amaç kişiyi:
“Aslında çok güzelsin.”
diye ikna etmek değildir.
Çünkü sorun yalnızca kişinin görünüşü hakkında olumsuz bir fikir taşıması değildir.
Görünüşe verilen yoğun dikkat, kontrol davranışları, güvence arama, karşılaştırma ve kaçınma da döngünün parçalarıdır.
Bilişsel davranışçı terapi içinde kişi görünüşle ilgili düşüncelerini ve bu düşüncelerin ardından yaptığı davranışları fark etmeyi öğrenebilir.
Maruz bırakma ve tepki önleme gibi yöntemlerle kişinin kaygı yaratan durumlarla kontrollü biçimde karşılaşması ve alışılmış kontrol davranışlarını azaltması hedeflenebilir.
Örneğin kişinin amacı:
“Aynaya bir daha hiç bakmamak”
değildir.
Daha çok aynayı sürekli kusur aramak amacıyla kullanmaktan uzaklaşmak ve görünüşü daha bütüncül biçimde değerlendirebilmek olabilir.
Gerekli durumlarda psikiyatri değerlendirmesi ve ilaç tedavisi de tedavi planının bir parçası olabilir.
Ne Zaman Profesyonel Değerlendirme Düşünülmeli?
Aynada zaman zaman hoşunuza gitmeyen bir özellik fark etmeniz tek başına profesyonel değerlendirme gerektirmez.
Ancak görünüşünüzle ilgili düşünceler günün önemli bir bölümünü almaya başladıysa durum farklılaşabilir.
Aynayı sürekli kontrol ediyor veya aynalardan tamamen kaçıyorsanız,
kendinizi sürekli başkalarıyla karşılaştırıyorsanız,
görünüşünüz hakkında tekrar tekrar güvence istiyorsanız,
fotoğraf veya sosyal ortamlardan kaçınmaya başladıysanız,
iş, okul veya ilişkileriniz görünüş kaygısından etkileniyorsa,
estetik işlemlere rağmen rahatlama kısa sürüyorsa
bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirme yapmak yararlı olabilir.
Beden dismorfik bozukluğu yoğun utanç ve sıkıntıyla ilişkili olabildiği için kişiler yaşadıkları durumu uzun süre saklayabilir.
Bazı kişilerde depresyon ve kendine zarar verme düşünceleri de tabloya eşlik edebilir. Böyle bir durumda değerlendirmeyi ertelememek önemlidir.
Aynadaki Sorun Bazen Aynada Olmayabilir
Beden dismorfik bozukluğunda en zor deneyimlerden biri kişinin gördüğü kusurun kendisine son derece gerçek gelmesidir.
Bu nedenle:
“Kimse fark etmiyor.”
veya
“Bence gayet iyi görünüyorsun.”
demek çoğu zaman yeterli olmaz.
Çünkü mesele yalnızca kişinin dışarıdan nasıl göründüğü değildir.
Görünüşünü nasıl incelediği, hangi ayrıntılara dikkat ettiği, ne kadar sık kontrol ettiği ve kaygılandığında ne yaptığı da bu deneyimi şekillendirir.
Aynaya bakmak kısa süreli bir cevap verebilir.
Fakat her cevaptan sonra yeni bir kontrol gerekiyorsa sorun artık aynadaki görüntünün kendisinden daha büyük hale gelmiş olabilir.
Bu nedenle değişim yalnızca:
“Kusurumu nasıl düzeltebilirim?”
sorusunda başlamaz.
Bazen daha önemli soru şudur:
“Neden bu kusurdan emin olmak için sürekli kendimi kontrol etmek zorunda hissediyorum?”
Çünkü kişi aynada kusursuz bir görüntü bulmaya çalıştıkça daha fazla ayrıntı fark edebilir.
Ve bazen sorun aynadaki kusurun büyümesi değil, zihnin kusuru aramaktan vazgeçememesidir.
Uzm. Psk. Burak Akkaya