Yetişkinlerde DEHB Nedir? Neden Odaklanmak, Başlamak ve Bitirmek Bu Kadar Zor?

Yetişkinlerde DEHB ve odaklanma görev başlatma güçlüğü
Yetişkinlerde DEHB ve odaklanma görev başlatma güçlüğü

Yetişkinlerde DEHB, yalnızca dikkatin kolay dağılması veya hareketli olmakla açıklanabilecek bir durum değildir. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu; dikkati sürdürme, planlama, zamanı yönetme, dürtüleri kontrol etme ve bir hedef doğrultusunda davranışı organize etme gibi birçok alanı etkileyebilen nörogelişimsel bir bozukluktur.

Bir yetişkin ne yapması gerektiğini çok iyi biliyor olabilir.

Bilgisayarın başına oturabilir.

Dosyayı açabilir.

Yapacağı işin önemli olduğunun farkında olabilir.

Hatta başlamadığı için kendine kızabilir.

Buna rağmen ilk adımı atmak saatler sürebilir.

Bu yüzden DEHB yaşayan birçok yetişkinin temel sorusu yalnızca “Neden odaklanamıyorum?” değildir.

Bazen daha zorlayıcı soru şudur:

“Yapmam gerektiğini bildiğim bir şeye neden başlayamıyorum?”

Sorun her zaman isteksizlik değildir. Bazı durumlarda asıl güçlük, niyet ile davranış arasındaki köprüyü kurabilmektir.


Yetişkinlerde DEHB Nedir?

DEHB çocuklukta başlayan ve belirtileri yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir bozukluktur.

Çocuklukta daha görünür olan aşırı hareketlilik yetişkinlikte aynı biçimde devam etmek zorunda değildir. Bazı yetişkinlerde fiziksel hareketlilik azalırken içsel huzursuzluk, sabırsızlık, zihinsel dağınıklık veya sürekli bir şeylerle meşgul olma ihtiyacı daha belirgin hale gelebilir.

Dikkatle ilgili güçlükler ise yetişkin yaşamının talepleri arttıkça daha görünür olabilir.

Randevuları takip etmek.

Faturaları ödemek.

Birden fazla işi aynı anda yönetmek.

E-postaları cevaplamak.

Uzun projeleri planlamak.

Ev düzenini sürdürmek.

İş teslim tarihlerini takip etmek.

Bunların her biri yalnızca dikkat değil; planlama, çalışma belleği, zaman yönetimi ve davranışın organize edilmesini gerektirir.

Bu nedenle yetişkinlerde DEHB bazen dışarıdan:

“Düzensiz.”

“Dağınık.”

“Unutkan.”

“Son dakikacı.”

“Potansiyelini kullanmıyor.”

şeklinde yorumlanabilir.

Ancak bu davranışların arkasında daha karmaşık bilişsel mekanizmalar bulunabilir.


DEHB’de Sorun Gerçekten “Dikkat Eksikliği” midir?

DEHB adındaki “dikkat eksikliği” ifadesi bazen yanlış anlaşılır.

Çünkü DEHB yaşayan bir kişinin hiçbir şeye odaklanamadığını düşünmek doğru değildir.

Asıl güçlük çoğu zaman dikkatin gerektiği yerde, gerektiği süre boyunca ve amaca uygun biçimde yönetilmesidir.

Kişi çok ilgi çekici bir konu üzerinde uzun süre çalışabilirken rutin bir e-postayı cevaplamakta zorlanabilir.

Yeni başlayan bir proje heyecan verici olabilir.

Fakat aynı projenin tekrar eden, ayrıntılı veya ödülü gecikmiş bölümlerinde dikkat hızla dağılabilir.

Bu dışarıdan tutarsız görünebilir.

“Buna saatlerce odaklanabiliyorsun ama şu işi neden yapamıyorsun?”

sorusu sık karşılaşılan bir eleştiridir.

Oysa dikkat yalnızca kişinin bir şeyi ne kadar istediğine bağlı değildir.

Görevin yeniliği, ilgi düzeyi, karmaşıklığı, geri bildirimin ne kadar hızlı geldiği ve ödülün ne kadar uzakta olduğu da dikkatin sürdürülmesini etkileyebilir.

Dolayısıyla DEHB’yi:

“Dikkatini vermek istemiyor.”

şeklinde açıklamak çoğu zaman yetersizdir.


Bir İşe Başlamak Neden Bu Kadar Zor Olabilir?

Bir göreve başlamak dışarıdan çok basit görünür.

Dosyayı aç.

İlk cümleyi yaz.

Mutfağı toplamaya başla.

E-postayı gönder.

Ancak başlangıç aslında birçok zihinsel işlemin aynı anda yapılmasını gerektirir.

Öncelikle neyin yapılacağını belirlemek gerekir.

Sonra görevi küçük adımlara ayırmak gerekir.

Hangi adımdan başlanacağı seçilmelidir.

Diğer uyaranlar ertelenmelidir.

Başlangıç için yeterli zihinsel enerji oluşturulmalıdır.

Ve bütün bunların sonunda davranış gerçekten başlatılmalıdır.

DEHB’de yürütücü işlevlerle ilgili güçlükler bu geçişi zorlaştırabilir.

Bu nedenle kişi saatlerce:

“Birazdan başlayacağım.”

diye düşünebilir.

Bu sırada başka işler yapabilir.

Masasını düzenleyebilir.

Telefonuna bakabilir.

Bir kahve hazırlayabilir.

Başka küçük görevleri tamamlayabilir.

Fakat asıl işe geçemeyebilir.

Burada dikkat çekici olan nokta şudur:

Kişi çoğu zaman görevi yapması gerektiğinin farkındadır.

Hatta yapmadığı için yoğun suçluluk yaşayabilir.

Dolayısıyla sorun her zaman “önemsememek” değildir.

Bazen sorun, başlangıç için gerekli zihinsel organizasyonu kurmakta zorlanmaktır.


Sıkıcı Bir İşe Başlamak Neden Daha Zordur?

DEHB’de bütün görevler aynı ölçüde zor değildir.

Acil.

Yeni.

İlginç.

Rekabet içeren.

Hızlı geri bildirim veren.

veya sonucu hemen görülen görevler bazı kişiler için daha kolay harekete geçirici olabilir.

Buna karşılık ödülü çok uzakta olan görevler daha zorlayıcı olabilir.

Örneğin üç ay sonra teslim edilecek bir proje bugün başlatılmayabilir.

Çünkü bugün çalışmanın oluşturacağı fayda henüz uzak hissedilir.

Ama teslim tarihine iki gün kaldığında durum değişir.

Artık sonuç yakındır.

Baskı artmıştır.

Görev acil hale gelmiştir.

Ve kişi birkaç haftadır başlayamadığı işi birkaç saat boyunca yoğun biçimde sürdürebilir.

Bu durum çevresindeki insanların şu sonuca varmasına neden olabilir:

“Demek ki isterse yapabiliyor.”

Fakat bu tablo her zaman isteğin değişmesiyle açıklanmaz.

Görevin aciliyet ve ödül yapısının değişmesi de davranışı etkileyebilir.

DEHB araştırmalarında ödülün zamanlaması ve gecikmiş sonuçlara duyarlılık üzerinde durulmasının nedenlerinden biri budur.


Neden Son Dakikada Birden Odaklanabiliyoruz?

Bazı yetişkinler yıllarca şu yöntemle işlerini tamamlar:

Başlamaz.

Erteler.

Kaygılanır.

Tekrar erteler.

Son tarih yaklaşır.

Yoğun biçimde çalışır.

İşi yetiştirir.

Bu sistem kısa vadede çalışıyor gibi görünebilir.

Hatta kişi:

“Ben baskı altında daha iyi çalışıyorum.”

diye düşünebilir.

Fakat burada başka bir mekanizma bulunabilir.

Son tarih yaklaşınca görev soyut bir gelecek problemi olmaktan çıkar ve şimdiki zaman problemi haline gelir.

Artık karar verilmesi gerekmez.

Ne yapılacağı açıktır.

Alternatifler azalmıştır.

Acil durum dikkati göreve çekebilir.

Bu yüzden son dakika baskısı başlangıç için gereken dış uyarıcıyı sağlayabilir.

Ancak bu yöntem uzun vadede oldukça yorucudur.

Uyku bozulabilir.

Kaygı artabilir.

Hata yapma riski yükselir.

Ve kişi her işi kriz noktasına gelmeden başlatamayacağına inanmaya başlayabilir.


Başladığımız İşi Bitirmek Neden Ayrı Bir Sorundur?

Göreve başlamak ile görevi tamamlamak aynı beceri değildir.

Başlangıçtaki yenilik ve merak bazı kişiler için güçlü bir motivasyon yaratabilir.

Fakat proje ilerledikçe işler değişebilir.

İlk fikir bulunmuştur.

En ilginç bölüm tamamlanmıştır.

Artık ayrıntıları düzenlemek gerekir.

Dosyaları kontrol etmek gerekir.

Eksikleri tamamlamak gerekir.

Tekrar okumak gerekir.

Göndermek gerekir.

Yani ödülü daha düşük görünen bölümler kalmıştır.

Bu noktada başka bir fikir daha ilgi çekici hale gelebilir.

Yeni bir proje başlayabilir.

Eski proje açık kalabilir.

Bir süre sonra kişinin bilgisayarında, evinde veya zihninde çok sayıda yarım kalmış görev birikebilir.

Üstelik her yarım görev zihinsel yük oluşturur.

Kişi yalnızca yapması gereken işi değil, yapmadığı diğer işleri de hatırlamaya başlar.

Böylece görev listesi büyüdükçe başlamanın kendisi daha da zorlaşabilir.


Çalışma Belleği Günlük Hayatı Nasıl Etkiler?

Çalışma belleği, zihnin o anda ihtiyaç duyduğu bilgiyi kısa süre boyunca aktif tutabilmesine yardımcı olur.

Örneğin mutfağa giderken:

“Su alacağım, telefonu şarja takacağım ve masadaki dosyayı getireceğim.”

diye düşünürsünüz.

Mutfağa girdiğinizde başka bir uyaran dikkatinizi çekerse ilk amacınız kaybolabilir.

Benzer durum iş hayatında da ortaya çıkabilir.

Bir e-posta yazarken gelen mesajı açarsınız.

Mesaj sizi başka bir dosyaya yönlendirir.

Dosyayı açınca başka bir eksik fark edersiniz.

Yirmi dakika sonra ilk e-postanın hâlâ yarım olduğunu görürsünüz.

Bu nedenle DEHB yaşayan bazı yetişkinlerin günü çok yoğun geçebilir ancak günün sonunda:

“Bütün gün bir şeyler yaptım ama neyi tamamladım?”

hissi oluşabilir.

Burada sorun yalnızca dış dünyanın dikkat dağıtıcı olması değildir.

Başlangıçtaki hedefi zihinde aktif tutmak ve dikkat dağıldığında tekrar aynı hedefe dönebilmek de önemlidir.


DEHB’de Zaman Neden Farklı Hissedilebilir?

DEHB hakkında konuşurken sık kullanılan kavramlardan biri “zaman körlüğü”dür.

Bu ifade klinik bir tanı kriteri değildir.

Ancak araştırmalar DEHB’de zaman algısı ve süre tahminiyle ilgili güçlüklerin bulunabileceğini göstermektedir.

Bazı kişiler için bir işin ne kadar süreceğini tahmin etmek zor olabilir.

“On dakikada biter.”

denilen iş kırk dakika sürebilir.

Bir yere hazırlanmak için gereken zaman olduğundan kısa hesaplanabilir.

Bir saat boş zaman çok uzunmuş gibi hissedilebilir.

Son teslim tarihi birkaç hafta uzaktaysa neredeyse hiç acil değilmiş gibi algılanabilir.

Bunun günlük hayattaki karşılığı sürekli gecikmek olabilir.

Kişi evden çıkacağı saati bilir.

Fakat hazırlanmak, anahtarı bulmak, çantayı hazırlamak ve yola çıkmak için gereken toplam süreyi doğru hesaplayamayabilir.

Bu davranış dışarıdan:

“Zamana saygı göstermiyor.”

şeklinde yorumlanabilir.

Oysa bazı durumlarda mesele zamanın planlama içinde kullanılmasındaki güçlük olabilir.


DEHB Olan Bir İnsan Nasıl Bazen Saatlerce Odaklanabilir?

Bu soru özellikle kafa karıştırıcıdır.

Bir kişi sevdiği oyunu saatlerce oynayabilir.

Araştırdığı bir konuyu saatlerce okuyabilir.

Yeni başladığı bir projeye bütün gece çalışabilir.

Sonra ertesi gün 15 dakikalık bir resmi formu dolduramayabilir.

Bu durum DEHB ile çelişmez.

Çünkü DEHB’deki dikkat problemi çoğu zaman dikkatin tamamen yokluğundan çok, dikkati esnek ve amaç doğrultusunda düzenleme güçlüğüdür.

İlginç veya yüksek uyarıcı bir aktiviteden ayrılmak da zor olabilir.

Dolayısıyla kişinin bir şeye uzun süre odaklanabilmesi tek başına DEHB olmadığını göstermez.

Aynı şekilde zaman zaman yoğun odaklanmak da tek başına DEHB kanıtı değildir.

Tanıda davranışların genel örüntüsüne bakılması gerekir.


Erteleme Her Zaman DEHB Anlamına Gelir mi?

Hayır.

Erteleme oldukça yaygın bir davranıştır.

Bir insan kaygı nedeniyle başlayamayabilir.

Mükemmeliyetçilik nedeniyle ilk adımı atamayabilir.

Depresyon nedeniyle enerji ve motivasyonu azalabilir.

Kronik uykusuzluk dikkati ciddi biçimde bozabilir.

Yoğun stres zihinsel kapasiteyi azaltabilir.

Obsesif düşünceler veya travmayla ilişkili belirtiler de odaklanmayı güçleştirebilir.

Bu nedenle:

“İşe başlayamıyorum, kesin DEHB’yim.”

sonucu doğru değildir.

DEHB tanısında belirtilerin çocukluk dönemine uzanan bir geçmişinin bulunması önemlidir.

Belirtilerin yalnızca belirli bir dönemde değil, birden fazla ortamda görülmesi ve kişinin akademik, mesleki, sosyal veya günlük işlevselliğini anlamlı biçimde etkilemesi gerekir.

Bu nedenle yetişkinlerde DEHB değerlendirmesi yalnızca güncel dikkat sorunlarının listesinden oluşmaz.

Kişinin çocukluk öyküsü, okul deneyimleri, iş yaşamı, ilişkileri ve başka ruhsal veya tıbbi durumların belirtileri açıklayıp açıklamadığı birlikte değerlendirilir.


Yetişkinlikte DEHB Neden Daha Geç Fark Edilebilir?

DEHB’nin yetişkinlikte fark edilmesi, bozukluğun yetişkinlikte yeni başladığı anlamına gelmez.

Bazı kişiler çocukluk döneminde belirtilerini çeşitli yollarla telafi etmiş olabilir.

Aile oldukça yapılandırılmış bir yaşam sunmuş olabilir.

Okul sistemi yeterince destekleyici olabilir.

Akademik kapasite bazı organizasyon sorunlarını uzun süre maskeleyebilir.

Ancak yetişkinlikte dış yapı azalır.

Artık kimse:

“Ödevini yaptın mı?”

“Çantanı hazırladın mı?”

“Yarın sınavın var.”

demiyordur.

İş, ev, para, ilişkiler, randevular ve günlük sorumlulukların organizasyonu kişinin kendisine geçer.

Bu nedenle daha önce yönetilebilir görünen güçlükler yetişkin yaşamının talepleri arttığında belirgin hale gelebilir.

Kişi yıllarca kendisini:

“Dağınık.”

“Disiplinsiz.”

“Potansiyelini kullanamayan.”

biri olarak değerlendirmiş olabilir.

Doğru değerlendirme bazen yalnızca belirtilerin adını koymak için değil, kişinin yıllardır kendisi hakkında geliştirdiği açıklamaları yeniden değerlendirmesi açısından da önemlidir.


Günlük Hayatta Görev Başlatmayı Ne Kolaylaştırabilir?

DEHB ile ilişkili güçlüklerde yalnızca:

“Daha disiplinli ol.”

demek çoğu zaman işe yaramaz.

Çünkü sorun zaten kişinin bildiği şeyi düzenli biçimde uygulayabilmesidir.

Bu nedenle zihinde tutulması gereken bilgiyi mümkün olduğunca dışarı taşımak yararlı olabilir.

Bir görevi:

“Raporu hazırla.”

şeklinde yazmak yerine:

“Dosyayı aç.”

“Geçen ayın verilerini bul.”

“İlk üç başlığı oluştur.”

gibi daha küçük davranışlara bölmek başlangıç eşiğini azaltabilir.

Takvim, alarm ve hatırlatıcıları hafızanın yerine kullanmak yardımcı olabilir.

Görünen bir görev listesi zihinsel yükü azaltabilir.

Uzun çalışma dönemleri yerine daha kısa ve tanımlı çalışma blokları kullanılabilir.

Dikkat dağıtıcı seçenekleri çalışma başlamadan önce azaltmak da önemlidir.

Buradaki temel fikir kişinin kendisini daha fazla zorlaması değildir.

Görevin başlatılması için gereken sürtünmeyi azaltmaktır.


DEHB Tedavisinde Neler Kullanılır?

Yetişkinlerde DEHB için tek bir yöntem bütün kişiler için uygun değildir.

Değerlendirme sonrasında kişinin belirtilerine, yaşam koşullarına ve eşlik eden sorunlara göre tedavi planı oluşturulur.

İlaç tedavileri yetişkin DEHB tedavisinde kullanılan temel seçeneklerden biridir ve hekim değerlendirmesi ile yürütülür.

Psikolojik müdahalelerde ise DEHB’ye uyarlanmış bilişsel davranışçı yaklaşımlar; organizasyon, planlama, erteleme, problem çözme ve günlük işlevlerin yönetilmesi gibi alanlarda kullanılabilir.

Tedavinin amacı kişiyi tamamen farklı bir insana dönüştürmek değildir.

Amaç belirtilerin günlük yaşam üzerindeki etkisini azaltmak ve kişinin işlevselliğini artırmaktır.

Bu süreçte yalnızca dikkat değil, kişinin yıllar içinde geliştirdiği:

“Ben tembelim.”

“Hiçbir şeyi bitiremiyorum.”

“Bende disiplin yok.”

gibi kendilik değerlendirmelerinin de ele alınması gerekebilir.


Mesele Yapmak İstememek Değil, Yapabilmeyi Organize Etmektir

Yetişkinlerde DEHB’nin en zorlayıcı taraflarından biri kişi ile çevresinin aynı davranışı farklı biçimde yorumlamasıdır.

Dışarıdan:

“Başlasan bitecek.”

gibi görünür.

Kişi de bunu bilir.

Zaten problemin yorucu tarafı tam olarak budur.

Ne yapması gerektiğini bilir.

Yapmak ister.

Yapmadığı için kendine kızar.

Fakat yine de başlayamaz.

Bu durum yıllarca tekrar ettiğinde kişi yalnızca görevlerden değil, kendisinden de şüphe etmeye başlayabilir.

Oysa odaklanmak, başlamak ve bitirmek tek bir “irade” becerisi değildir.

Dikkati düzenlemek, zamanı tahmin etmek, hedefi zihinde tutmak, başka uyaranları engellemek, motivasyonu sürdürmek ve davranışı organize etmek gibi birçok süreç birlikte çalışır.

Bu nedenle DEHB’yi anlamanın daha doğru yolu:

“Neden kendini zorlamıyor?”

diye sormak değildir.

Daha yararlı soru şudur:

“Bir şeyi yapmak istemekle gerçekten başlayabilmek arasındaki mesafeyi ne büyütüyor?”

Çünkü yetişkinlerde DEHB’de sorun çoğu zaman ne yapılacağını bilmemek değildir.

Bilinen şeyi doğru zamanda başlatmak, sürdürebilmek ve tamamlayabilmektir.


Uzm. Psk. Burak Akkaya