İyi çocuk sendromu, çocukluktan itibaren sorun çıkarmamaya, herkesi memnun etmeye, uyumlu davranmaya ve çevresinin beklentilerini karşılamaya çalışan kişilerde görülen bir davranış örüntüsünü anlatmak için kullanılan bir ifadedir.
Bu çocuklar çoğu zaman çevrelerinden övgü alır. “Ne kadar uslu”, “Hiç sorun çıkarmaz”, “Yaşından çok olgun” ya da “Ne söylesek yapıyor” gibi cümlelerle takdir edilirler. Dışarıdan bakıldığında bu özellikler olumlu görünür.
Ancak bazı çocuklar gerçekten rahat oldukları için değil, kabul görmek, eleştirilmemek ve ilişkilerini korumak için bu kadar uyumlu davranır. Zamanla şu inanç gelişebilir:
“Sevilmek istiyorsam sorun çıkarmamalıyım.”
Çocuklukta işe yarayan bu uyum biçimi, yetişkinlikte hayır diyememe, onaylanma ihtiyacı, mükemmeliyetçilik, suçluluk, bastırılmış öfke ve ilişkilerde kendinden vazgeçme gibi sorunlara dönüşebilir.
İyi Çocuk Sendromu Gerçek Bir Psikolojik Tanı mı?
İyi çocuk sendromu, psikiyatride kullanılan resmi bir tanı değildir. Daha çok bazı ortak davranış ve ilişki örüntülerini açıklamak için kullanılan popüler bir kavramdır.
Bu örüntünün içinde sürekli uyum sağlama, eleştirilmekten korkma, insanları memnun etmeye çalışma, hayır diyememe, çatışmadan kaçınma ve kendi ihtiyaçlarını geri plana atma gibi davranışlar bulunabilir.
Bazı kişilerde buna mükemmeliyetçilik, aşırı sorumluluk alma ve sürekli kendini suçlama da eşlik eder.
Bu nedenle terapi sürecinde amaç kişiye “iyi çocuk sendromu” etiketi koymak değildir. Daha önemli olan, kişinin neden sürekli iyi olmak zorunda hissettiğini anlamaktır.
İyi Çocuk Rolü Nasıl Oluşur?
Çocuk, çevresindeki insanların tepkilerinden hangi davranışların kabul edildiğini öğrenir.
Uslu olduğunda takdir ediliyorsa, başarılı olduğunda daha çok ilgi görüyorsa ve kendi isteğini söylediğinde ilişki geriliyorsa zamanla çevresine uyum sağlamayı tercih edebilir.
Örneğin çocuk ağladığında “abartma”, kızdığında “ayıp”, hayır dediğinde “inatçı” ya da kendi isteğini söylediğinde “bencil” olarak görülüyorsa kendi duygularını bastırmayı öğrenebilir.
Bu bilinçli bir karar değildir.
Çocuk çoğu zaman sadece sevgiyi ve ilişkiyi korumaya çalışır.
“İyi Olursam Sevilirim” İnancı
İyi çocuk örüntüsünün merkezinde bazen koşullu kabul bulunur.
Kişi zamanla değerinin davranışlarına bağlı olduğunu düşünebilir. Başarılı olduğunda değerli, uyumlu olduğunda sevilebilir, faydalı olduğunda gerekli olduğunu hissedebilir.
Bu nedenle yetişkinlikte kendi değerini içeriden hissetmek zorlaşabilir.
Birisi memnunsa rahatlar. Birisi kızgınsa hemen kendini sorgular. Birisi uzaklaştığında “Ben ne yaptım?” diye düşünür.
Burada kişi yalnızca sevgi istemez. Aynı zamanda sürekli kabul edildiğinden emin olmaya çalışır.
İyi Çocuk Sendromunun Belirtileri Nelerdir?
İyi çocuk rolü yetişkinlikte farklı biçimlerde görülebilir.
Kişi sürekli başkalarının ihtiyaçlarını önceleyebilir. Hayır dediğinde yoğun suçluluk yaşayabilir. Eleştirildiğinde bunu kişisel bir reddedilme gibi hissedebilir.
Sık görülebilecek bazı davranışlar şunlardır:
- İnsanları hayal kırıklığına uğratmaktan aşırı korkmak
- Hayır diyememek
- Sürekli özür dilemek
- Kendi ihtiyacını söylemekte zorlanmak
- Başkalarının duygularından kendini sorumlu hissetmek
- Eleştiriye aşırı hassas olmak
- Mükemmeliyetçi davranmak
- Yardım istemekte zorlanmak
- Öfkeyi bastırmak
- Kendini sık sık suçlamak
Bu davranışların hepsi herkeste aynı anda görülmek zorunda değildir. Ancak örüntü tekrar ediyorsa kişinin yaşam kalitesini etkileyebilir.
Uslu Olmak Her Zaman Sorun Değildir
Bir çocuğun sorumluluk sahibi, saygılı ve uyumlu olması elbette problem değildir.
Asıl fark şudur:
Çocuk uyum sağlamayı seçiyor mu, yoksa kabul görmek için buna mecbur mu hissediyor?
Sağlıklı gelişimde çocuk gerektiğinde itiraz edebilir, hata yapabilir, kızabilir, ağlayabilir ve yardım isteyebilir.
İyi çocuk rolünde ise bu davranışlar ilişkiyi bozacakmış gibi hissedilebilir.
Bu nedenle sorun iyi olmak değildir.
Sorun, iyi olmanın bedelinin kişinin sürekli kendinden vazgeçmesi olmasıdır.
İyi Çocuk Sendromu Yetişkinlikte Nasıl Görülür?
Çocuklukta öğrenilen bu rol yetişkinlikte iş hayatında, aile ilişkilerinde, arkadaşlıklarda ve romantik ilişkilerde devam edebilir.
Kişi iş yerinde sürekli fazladan sorumluluk alabilir. Ailesine hayır diyemeyebilir. İlişkisinde sürekli alttan alabilir. Arkadaşlarının sorunlarını dinlerken kendi sıkıntısını anlatamayabilir.
Sık sık “Ben hallederim”, “Sorun değil”, “Sen nasıl istersen” ya da “Benim için fark etmez” diyebilir.
Ancak çoğu zaman gerçekten fark eder.
Kendi isteğini söylemediği için zamanla yorgunluk ve kırgınlık biriktirebilir.
Hayır Demek Neden Bu Kadar Zor Gelir?
İyi çocuk rolünde büyüyen biri için hayır demek yalnızca bir isteği reddetmek değildir.
Hayır dediğinde karşı tarafın kızacağından, uzaklaşacağından ya da kendisini bencil göreceğinden korkabilir.
Bu nedenle istemediği halde kabul eder. Sonra yorulur. Daha sonra da kendisine kızar:
“Ben neden yine hayır diyemedim?”
Burada sorun genellikle sınırın nerede olduğunu bilmemek değildir.
Asıl zorluk, sınır koyduktan sonra ortaya çıkabilecek suçluluk ve reddedilme korkusuna dayanabilmektir.
İyi Çocuk Sendromu ve Onaylanma İhtiyacı
İyi çocuk örüntüsü, yetişkinlikte güçlü bir onaylanma ihtiyacına dönüşebilir.
Kişi karar verirken sürekli başkalarının fikrini sorabilir. Yaptığı işin iyi olup olmadığını tekrar tekrar kontrol etmek isteyebilir. Birinin memnun olmadığını hissettiğinde hemen kendini suçlayabilir.
Bu noktada dışarıdan gelen onay, kişinin kendi değer duygusunun yerine geçmeye başlayabilir.
Bu nedenle kişi başarı kazansa bile rahatlamaz.
Bir sonraki onaya ihtiyaç duyar.
İyi Çocuk ve Mükemmeliyetçilik
Bazı kişilerde iyi çocuk rolüne mükemmeliyetçilik eşlik eder.
Kişi yalnızca iyi biri olmak istemez. Aynı zamanda iyi çalışan, iyi eş, iyi arkadaş, iyi evlat ve iyi ebeveyn olmak zorundaymış gibi hissedebilir.
Hata yapmak bu nedenle sıradan bir insanlık hali olmaktan çıkar.
Kişinin kendi değerini tehdit eden bir duruma dönüşür.
“Yanlış yaptım” yerine “Ben yetersizim” diye düşünmeye başlayabilir.
Bu durumda mükemmeliyetçilik gelişimi destekleyen bir motivasyon olmaktan çıkar ve sürekli çalışan bir iç denetçiye dönüşür.
Erken Yaşta Fazla Sorumluluk Almak
Bazı iyi çocuklar yalnızca uslu değildir. Aynı zamanda evde yetişkin rolü üstlenir.
Kardeşlerine bakabilir, anne babanın çatışmalarında arabulucu olabilir, ailesindeki bir yetişkini duygusal olarak destekleyebilir veya evde zaten yeterince sorun olduğu için kendi problemlerini anlatmayabilir.
Bu durum bazı kişilerde ebeveynleşme olarak tanımlanan örüntüyle kesişebilir.
Böyle bir çocuk zamanla “Ben güçlü olmak zorundayım” düşüncesini geliştirebilir.
Yetişkin olduğunda ise yardım istemek, sorumluluk paylaşmak ve kendi ihtiyacını söylemek zorlaşabilir.
İyi Çocuk İlişkilerde Neden Yorulur?
Romantik ilişkilerde iyi çocuk rolü oldukça belirgin hale gelebilir.
Kişi partnerinin ihtiyaçlarını çok iyi takip eder. Tartışma çıkmaması için geri çekilir. Kırıldığı halde “Bir şey yok” der. Sorunları büyütmemek için susar.
Fakat kendi ihtiyacını açıkça söylemekte zorlanabilir.
Bir süre sonra şu düşünce ortaya çıkabilir:
“Ben herkesi düşünüyorum ama kimse beni düşünmüyor.”
Burada kişinin ihtiyacını söylemeden anlaşılmayı beklemesi mümkündür.
Çünkü çocuklukta istemek yerine fark edilmek daha güvenli gelmiş olabilir.
İyi Çocuk Rolü ve Bastırılmış Öfke
İyi çocuk rolünün en dikkat çekici taraflarından biri öfkenin bastırılmasıdır.
Çünkü öfkelenmek bazen kötü, nankör veya problemli olmak gibi algılanabilir.
Oysa öfke her zaman saldırganlık değildir.
Bazen kişinin sınırının aşıldığını gösterir. Bazen yorulduğunu, haksızlığa uğradığını ya da istemediği bir şeyi yapmak zorunda kaldığını anlatır.
Öfke sürekli bastırıldığında tamamen kaybolmaz.
Kendini suçlama, pasif öfke, içe kapanma veya bedensel gerginlik şeklinde ortaya çıkabilir.
İyi Çocuk Rolü Tükenmişliğe Yol Açabilir mi?
Sürekli başkalarını düşünmek zihinsel ve duygusal olarak yorucudur.
Kişi herkesin ihtiyacını takip ederken kendi ihtiyacını fark etmekte zorlanabilir.
İnsanlara destek olur, sorun çözer ve sorumluluk alır. Fakat kendisi yorulduğunda durmaya izin vermez.
Dinlenmek bile suçluluk yaratabilir.
“Daha yapacak iş var.”
“İnsanlar bana ihtiyaç duyuyor.”
“Şimdi kendimi düşünemem.”
Bu düşünceler uzun süre devam ettiğinde kişi dışarıdan işlevsel görünse bile içeride ciddi bir duygusal tükenmişlik yaşayabilir.
İyi Çocuk Rolünden Nasıl Çıkılır?
Bu örüntüyü değiştirmek herkese hayır demek ya da artık kimseyi düşünmemek anlamına gelmez.
Daha sağlıklı amaç, kişinin başkalarını önemserken kendi ihtiyacını da fark edebilmesidir.
İlk adım davranışların kaynağını fark etmektir.
Bir şeyi gerçekten istediğin için mi yapıyorsun?
Yoksa karşı taraf sana kızmasın diye mi?
Yardım etmek istediğin için mi destek oluyorsun?
Yoksa hayır dediğinde kendini suçlu hissedeceğin için mi?
Bu ayrım netleştikçe sınırlar da daha anlaşılır hale gelir.
Terapi İyi Çocuk Sendromunda Nasıl Yardımcı Olabilir?
Terapi sürecinde kişinin sürekli uyum sağlama ihtiyacının nereden geldiği ve bugün hangi ilişkilerde devam ettiği ele alınabilir.
Özellikle onaylanma ihtiyacı, hayır diyememek, kendini sürekli açıklamak, eleştirilme korkusu, mükemmeliyetçilik, bastırılmış öfke ve aşırı sorumluluk alma gibi konular terapi içinde çalışılabilir.
Ayrıca çocuklukta öğrenilen “İyi olursam sevilirim” düşüncesinin bugünkü ilişkilerde nasıl çalıştığı incelenebilir.
Ankara psikolog arayışında olan kişiler için bu örüntü bireysel terapi sürecinde kişinin çocukluk deneyimleri, benlik değeri, sınırları ve ilişki biçimi üzerinden değerlendirilebilir.
Çukurambar’da Can Psikoloji bünyesinde yüz yüze terapi, uygun durumlarda ise online terapi ve online seans seçenekleri değerlendirilebilir.
Psikolog Burak Akkaya ile yürütülen terapi sürecinde amaç kişinin daha az iyi biri olması değildir. Ama sürekli kabul görmek zorunda hissetmeden de ilişki kurabilmesi ve kendi ihtiyacına daha fazla alan açabilmesidir.
İyi Olmak ile Kendinden Vazgeçmek Aynı Şey Değildir
İyi çocuk rolü çoğu zaman çocuklukta işe yarayan bir uyum biçimidir. Bu nedenle onu yalnızca yanlış bir davranış olarak görmek doğru olmaz.
Fakat yetişkinlikte aynı sistem devam ettiğinde kişi başkalarının rahatlığı için kendi rahatsızlığını normalleştirmeye başlayabilir.
Burada değişmesi gereken kişinin iyiliği değildir.
Değişmesi gereken, iyiliğin sürekli korku, suçluluk ve onay ihtiyacıyla beslenmesidir.
Sağlıklı yetişkinlik, başkalarını düşünmekten vazgeçmek değildir. Başkalarını düşünürken kendini de hesaba katabilmektir.
Uzm. Psk. Burak Akkaya