Mizofoni, çiğneme, ağız şapırdatma, yutkunma, nefes alma, burun çekme veya kalem tıklatma gibi belirli seslere karşı yoğun rahatsızlık yaşanmasıdır. Başka biri için sıradan olan bir ses, mizofoni yaşayan kişide birkaç saniye içinde öfke, tiksinme, gerginlik veya ortamdan uzaklaşma isteği oluşturabilir. Üstelik rahatsızlığın nedeni her zaman sesin yüksek olması değildir. Bazen çok hafif bir çiğneme sesi, çok daha yüksek bir televizyon sesinden daha zorlayıcı olabilir.
Mizofoniyi yaşayan kişi çoğu zaman verdiği tepkinin dışarıdan fazla görünebileceğinin farkındadır. Buna rağmen sesi duyduğu anda dikkatini başka yere vermekte zorlanabilir. Özellikle tetikleyici ses tekrar ediyorsa zihin bir sonraki sesi beklemeye başlayabilir. Böylece başlangıçta birkaç saniyelik olan rahatsızlık, giderek artan bir gerilime dönüşebilir.
Bu nedenle mizofoni yalnızca “ses sevmemek” veya “fazla hassas olmak” şeklinde açıklanmamalıdır. Asıl mesele, belirli seslerin kişide güçlü bir duygusal ve bedensel tepki oluşturmasıdır. Zamanla bu tepkiye öfke, beklenti, kontrol etme isteği ve kaçınma da eklenebilir. Sorun ilerlediğinde yalnızca ses değil; yemek masası, ofis, toplu taşıma veya partnerle geçirilen zaman da zorlayıcı hale gelebilir.
Mizofoni Nedir?
Mizofoni, belirli seslere karşı toleransın belirgin biçimde azalmasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Her ses aynı tepkiyi oluşturmaz. Genellikle belirli, tekrarlayıcı ve kişinin dikkatini hızla üzerine çeken sesler tetikleyici olur.
En sık bilinen örneklerden biri çiğneme sesidir. Bununla birlikte nefes alma, yutkunma, boğaz temizleme, burun çekme, sakız çiğneme veya kalem tıklatma gibi sesler de bazı kişiler için oldukça rahatsız edici olabilir.
Burada önemli bir ayrım vardır: Mizofonide sorun çoğu zaman sesin yüksekliği değildir.
Aynı kişi yüksek sesli bir müzikten belirgin biçimde rahatsız olmayabilir. Ancak yanındaki kişinin sakız çiğnediğini duyduğunda bütün dikkati o sese yönelebilir.
Bu nedenle mizofoniyi anlamak için yalnızca kulağın duyduğu sese değil, o sesin kişide hangi anlamı ve tepkiyi oluşturduğuna da bakmak gerekir.
Mizofoni Belirtileri Nelerdir?
Mizofoni herkeste aynı şiddette görülmez. Bazı insanlar belirli seslerden yalnızca yoğun biçimde rahatsız olurken bazıları günlük yaşamını bu seslerden kaçınacak şekilde düzenlemeye başlayabilir.
Mizofonide görülebilecek belirtiler arasında şunlar yer alabilir:
- Çiğneme veya ağız seslerine karşı ani öfke
- Nefes alma veya burun çekme sesine tahammül etmekte zorlanma
- Yutkunma ve boğaz temizleme seslerinden yoğun rahatsızlık duyma
- Kalem, parmak veya ayak tıklatma seslerine takılma
- Tetikleyici sesi duyunca ortamdan uzaklaşma isteği
- Ses devam ettikçe bedensel gerginliğin artması
- Sesi çıkaran kişiye karşı beklenmedik ölçüde öfkelenme
- Bir sonraki sesin ne zaman geleceğini takip etmeye başlama
- Yemek masası, ofis veya toplu alanlardan kaçınma
- Kulaklık veya başka yöntemlerle sürekli sesi engellemeye çalışma
- Ses bittikten sonra bile bir süre sakinleşememe
Tek başına bazı seslerden hoşlanmamak mizofoni anlamına gelmez. Asıl önemli olan tepkinin yoğunluğu ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğidir.
Çiğneme ve Nefes Sesleri Neden Bu Kadar Rahatsız Eder?
Mizofoninin en kafa karıştırıcı taraflarından biri budur.
Sonuçta ortada tehlikeli bir ses yoktur. Bir insan yemek yiyordur, nefes alıyordur veya burnunu çekiyordur. Buna rağmen beden ve zihin sanki çok daha önemli bir şey oluyormuş gibi tepki verebilir.
Tetikleyici ses duyulduğunda dikkat hızla sese yönelebilir. Ardından kişi sesi takip etmeye başlar. Ses tekrarlandıkça rahatsızlık da büyüyebilir.
Örneğin yemek masasında ilk çiğneme sesi fark edilir. Birkaç saniye sonra kişi artık sohbete değil, karşısındaki insanın ağzından çıkacak bir sonraki sese odaklanmıştır.
Tam bu noktada yalnızca işitsel bir rahatsızlık yoktur.
Düşünceler de devreye girebilir:
“Bu sesi nasıl fark etmiyor?”
“Neden böyle yiyor?”
“Artık dayanamıyorum.”
“Bir an önce buradan çıkmam gerekiyor.”
Bu düşünceler öfkeyi ve gerginliği artırabilir. Sonuçta ses daha da dikkat çekici hale gelir.
Mizofonide Öfke Neden Bu Kadar Hızlı Yükselir?
Mizofoni yaşayan birçok kişi öfkesinin ne kadar hızlı ortaya çıktığından şaşırabilir.
Birkaç saniye önce sakin olan biri, belirli bir ses başladığında bir anda yoğun biçimde gerilebilir. Bu nedenle sonradan kendi tepkisini anlamakta zorlanabilir.
Öfkenin yükselmesinde sesin kendisi kadar sese yüklenen anlam da etkili olabilir.
Örneğin kişi çiğneme sesini yalnızca bir ağız sesi olarak algılamayabilir. Zihninde bu ses “saygısızlık”, “özensizlik” veya “beni önemsemiyor” gibi anlamlarla birleşebilir.
Bu durum özellikle aynı tetikleyici ses tekrar tekrar yaşandığında daha belirgin hale gelebilir.
Böylece tepki yalnızca sese değil, sesin kişide temsil etmeye başladığı şeye yönelir.
Mizofoni Neden Bazen En Çok Yakın İnsanlarda Ortaya Çıkar?
Mizofoni ilişkiler açısından oldukça zorlayıcı olabilir.
Bir yabancının çıkardığı çiğneme sesi rahatsız edici olabilir. Ancak aynı sesin eşten, sevgiliden veya aile üyesinden gelmesi çok daha yoğun bir tepki oluşturabilir.
Bunun birkaç nedeni olabilir.
Öncelikle yakın insanlarla daha fazla zaman geçirilir. Dolayısıyla aynı tetikleyici sese tekrar tekrar maruz kalma ihtimali artar.
Bunun yanında ilişki içindeki duygular da sesin nasıl yorumlandığını etkileyebilir.
Kişi bir süre sonra yalnızca sesi değil, sesi çıkaran insanı takip etmeye başlayabilir. Yemek başlamadan bile “Şimdi yine o sesi duyacağım” diye düşünebilir.
Bu noktadan sonra gerilim ses başlamadan önce ortaya çıkar.
Partner veya aile üyesi ise verilen tepkiyi kişisel algılayabilir. “Sadece yemek yiyorum, neden bu kadar sinirleniyor?” diye düşünebilir.
Böylece mizofoni, ses hassasiyetinden çıkıp ilişki çatışmasına dönüşebilir.
Mizofonide Beklenti Kaygısı Nasıl Oluşur?
Bir ses birkaç kez yoğun rahatsızlık yarattığında zihin o sesi önceden takip etmeye başlayabilir.
Örneğin bir kişi aile yemeklerinde sürekli çiğneme sesinden rahatsız oluyorsa bir süre sonra daha masaya otururken gerilebilir.
Henüz ses çıkmamıştır.
Ancak kişi sesin çıkacağını bilmektedir.
Bu beklenti dikkati daha da hassas hale getirir. İlk küçük ses hemen fark edilir ve gerilim hızla yükselir.
Böylece şu döngü oluşabilir:
Tetikleyici sesi beklemek → sesi daha hızlı fark etmek → öfke ve gerginliğin artması → ortamdan kaçmak → bir sonraki karşılaşmada daha fazla tetikte olmak
Bu nedenle mizofonide yalnızca gerçek ses anını değil, ses gelmeden önce başlayan zihinsel hazırlığı da anlamak önemlidir.
Mizofoni ile Normal Ses Hassasiyeti Aynı Şey midir?
Herkesin hoşlanmadığı sesler vardır.
Birinin yüksek sesle yemek yemesi veya sürekli kalem tıklatması çoğu insanı zaman zaman rahatsız edebilir.
Ancak mizofonide tepki genellikle daha yoğundur.
Kişi yalnızca “Bu sesi sevmiyorum” demez. Bedeninde belirgin bir gerginlik oluşabilir. Dikkatini başka yere vermekte zorlanabilir. Ortamdan çıkma isteği hissedebilir.
Ayrıca mizofonide bazı belirli sesler ön plana çıkar. Her yüksek veya rahatsız edici ses aynı tepkiyi oluşturmayabilir.
Bu yönüyle mizofoni, genel olarak “yüksek sese tahammül edememek” ile aynı değildir.
Mizofoni Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?
Mizofoni hafif düzeyde olduğunda kişi tetikleyici seslerden rahatsız olur ancak yaşamını büyük ölçüde sürdürebilir.
Sorun ağırlaştığında ise kaçınma davranışları artabilir.
Kişi ailesiyle yemek yememeye başlayabilir. Restoranlardan uzak durabilir. Ofiste sürekli kulaklık kullanabilir. Toplu taşımada belirli kişilerin yanına oturmaktan kaçınabilir.
Bir süre sonra hayat şu soruya göre düzenlenmeye başlayabilir:
“Bu sesi nerede duyabilirim?”
Kaçınmak kısa vadede rahatlatır. Ancak her ortamdan uzaklaşmak uzun vadede yaşam alanını daraltabilir.
Bu nedenle hedef, kişiyi zorla tetikleyici seslerin içinde bırakmak değildir. Aynı şekilde bütün hayatı seslerden kaçınacak şekilde düzenlemek de kalıcı bir çözüm değildir.
Mizofonide Kulaklık Kullanmak Çözüm mü?
Kulaklık, beyaz gürültü veya ortam sesini değiştiren yöntemler bazı anlarda rahatlama sağlayabilir.
Örneğin çalışırken arka planda başka bir ses kullanmak, tetikleyici sesi daha az fark edilir hale getirebilir.
Ancak kulaklık her durumda tek çözüm haline geldiğinde farklı bir sorun oluşabilir.
Kişi kulaklığı olmadan hiçbir ortamda rahat edemediğini düşünmeye başlayabilir. Böylece güven duygusu giderek bir araca bağlanabilir.
Bu nedenle başa çıkma yöntemlerini tamamen bırakmak gerekmez. Ancak amaç, kişinin yaşamının yalnızca tetikleyici seslerden kaçınmak üzerine kurulmasını önlemektir.
Mizofoni Tedavisi Var mı?
Mizofoni için herkese uygulanabilecek tek bir standart yöntemden söz etmek doğru değildir.
Çünkü tetikleyici sesler, kişinin verdiği tepki ve günlük yaşam üzerindeki etkisi herkeste aynı değildir.
Psikolojik destek sürecinde öncelikle kişinin mizofoni döngüsü anlaşılır.
Hangi sesler tetikliyor?
Tepki ne kadar hızlı ortaya çıkıyor?
Öfkenin yanında tiksinme veya kaygı var mı?
Kişi sesi hangi düşüncelerle yorumluyor?
Hangi ortamlardan kaçınmaya başladı?
Bu değerlendirmeden sonra kişiye özgü bir çalışma planı oluşturulabilir.
Mizofoni Terapide Nasıl Ele Alınır?
Mizofoni yaşayan birine yalnızca “Takılmamaya çalış” veya “Sesi görmezden gel” demek çoğu zaman işe yaramaz.
Çünkü sorun zaten dikkatin istemsiz biçimde sese çekilmesidir.
Benim terapi yaklaşımımda amaç, kişiye bütün tetikleyici sesleri sevdirmek değildir. Aynı şekilde kişinin rahatsızlığını küçümsemek veya “Biraz daha dayan” demek de değildir.
Öncelikle sesle birlikte ortaya çıkan döngüyü anlamaya çalışırım.
Tetikleyici ses → düşünce → bedensel gerginlik → öfke → kaçınma veya çatışma.
Bu zincirin hangi noktasında müdahale edilebileceğine bakılır.
Örneğin bazı kişilerde en güçlü alan öfkedir. Bazılarında kontrol ihtiyacı daha belirgindir. Bazıları ise sesi çıkaran kişinin bunu bilerek yaptığını düşünmeye başladığında çok daha fazla gerilir.
Terapi sürecinde dikkat yönetimi, duyguyu düzenleme, tetikleyici sesle ilgili düşünceler ve kaçınma davranışları birlikte ele alınabilir.
Amaç, sesin varlığını tamamen ortadan kaldırmak değil; sesin kişinin davranışlarını ve ilişkilerini yönetme gücünü azaltmaktır.
Mizofoni İçin Ne Zaman Psikolojik Destek Alınmalı?
Belirli seslerden rahatsız olmak tek başına terapi gerektirmez.
Ancak mizofoni günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa destek düşünülebilir.
Özellikle;
- aile veya partner ilişkileri bozulmaya başladıysa,
- yemek masasına oturmak ciddi bir stres oluşturuyorsa,
- iş veya ders sırasında odaklanmak zorlaşıyorsa,
- sosyal ortamlardan kaçınma artıyorsa,
- öfkeyi kontrol etmek giderek güçleşiyorsa,
- günlük yaşam sürekli tetikleyici seslerden kaçınmaya göre düzenleniyorsa
profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.
Eğer sorun belirli seslerden çok bütün yüksek seslerde ağrı veya fiziksel rahatsızlık yaşamak şeklindeyse, işitmeyle ilgili farklı durumların değerlendirilmesi de gerekebilir.
Ankara’da Mizofoni Terapisi ve Psikolojik Destek
Ankara’da mizofoni, ses hassasiyeti, yoğun öfke veya kaçınma nedeniyle psikolojik destek arayan kişilerle sorunun yalnızca “sese tahammül edememek” tarafına bakmak yeterli değildir.
Uzm. Psk. Burak Akkaya, Çukurambar’da Can Psikoloji bünyesinde yüz yüze ve uygun durumlarda online terapi süreçleri yürütmektedir.
Psikolog Burak Akkaya ile yürütülen terapi sürecinde tetikleyici seslerin hangi koşullarda daha zorlayıcı hale geldiği, sesle birlikte ortaya çıkan düşünceler, bedensel gerginlik, öfke, kontrol ihtiyacı ve kaçınma davranışları birlikte değerlendirilir.
Özellikle mizofoni yakın ilişkileri etkiliyorsa, sesin kendisi kadar çift veya aile içindeki iletişim de önem kazanabilir.
Buradaki amaç kişinin bütün seslere karşı duyarsız hale gelmesi değildir.
Amaç, bir çiğneme veya nefes sesinin kişinin bütün dikkatini, duygusunu ve ilişkisini yönetmesini azaltabilmektir.
Mizofoni “Huysuzluk” Değildir
Mizofoni yaşayan kişiler zaman zaman çevrelerinden “Çok takıyorsun”, “Bu kadar sinirlenecek ne var?” veya “Biraz görmezden gel” gibi tepkiler alabilir.
Bu ifadeler çoğu zaman kişinin yaşadığı durumu daha da zorlaştırır.
Çünkü kişi zaten verdiği tepkinin ne kadar güçlü olduğunun farkındadır. Sorun, bunun yalnızca istemekle ortadan kalkmamasıdır.
Öte yandan mizofoni yaşamak, her öfke tepkisinin kaçınılmaz olduğu anlamına da gelmez.
Kişi tetikleyici sesi değiştiremese bile o sesle birlikte ortaya çıkan dikkat, düşünce, öfke ve kaçınma döngüsünü daha iyi anlayabilir.
Mizofonide asıl hedef sessiz bir dünya yaratmak değildir.
Hedef, belirli seslerin kişinin yaşamında kapladığı alanı küçültmektir.
Uzm. Psk. Burak Akkaya