Mobbing, iş yerinde bir çalışanın sistematik biçimde dışlanması, küçümsenmesi, itibarsızlaştırılması, baskı altında tutulması veya yıldırılmaya çalışılmasıyla ortaya çıkan psikolojik taciz sürecidir. Her anlaşmazlık, yoğun iş temposu, yöneticinin eleştirisi ya da çalışma arkadaşları arasındaki gerilim mobbing değildir. Mobbingi ayıran temel nokta, olumsuz davranışların bir örüntü haline gelmesi ve kişinin çalışma yaşamını giderek daha zor hale getirmesidir.

Bu süreç her zaman açık hakaret veya tehditle başlamaz. Bazen kişinin sözünün sürekli kesilmesi, toplantılardan dışlanması, yaptığı işin küçümsenmesi, başarısının görmezden gelinmesi ya da kendisine gerekli bilgilerin verilmemesi gibi daha örtük davranışlarla ilerler. Tek başına bakıldığında önemsiz görünen olaylar tekrarlandığında çalışan kendisini giderek daha yalnız, yetersiz ve güvensiz hissetmeye başlayabilir.

Mobbingin en zorlayıcı taraflarından biri de kişinin bir süre sonra yaşadığı durumu sorgulamasıdır. “Ben mi fazla hassasım?”, “Gerçekten işimde yetersiz miyim?”, “Herkese böyle mi davranılıyor?” gibi sorular zihni meşgul etmeye başlayabilir.

Bu nedenle mobbingi anlamak için yalnızca tek bir olaya değil, davranışların sıklığına, sürekliliğine, bağlamına ve kişide bıraktığı etkiye birlikte bakmak gerekir. ILO da çalışma yaşamındaki şiddet ve tacizi psikolojik zarara yol açabilecek kabul edilemez davranış ve uygulamalar çerçevesinde ele almaktadır.

Mobbing Nedir?

Mobbing, iş yerinde belirli bir kişiye yönelik tekrarlayan psikolojik baskı, dışlama, yıldırma veya itibarsızlaştırma davranışlarını ifade eder. Burada temel mesele tek bir kötü gün ya da tek bir sert konuşma değildir. Davranışların zaman içinde devam etmesi ve çalışanın mesleki ya da psikolojik güvenliğini zedeleyen bir düzene dönüşmesi önemlidir.

Örneğin bir çalışanın yaptığı her işte hata aranması, başarılarının görmezden gelinmesi, sürekli başkalarının yanında küçük düşürülmesi veya ekip içinde yalnızlaştırılması mobbing örüntüsünün parçaları olabilir.

Bazı durumlarda kişiye kapasitesinin çok üzerinde görevler verilir ve başarısız olması beklenir. Bazı durumlarda ise tam tersine sorumlulukları elinden alınır, önemli toplantılara çağrılmaz ve çalışanın işe yaramadığı izlenimi oluşturulur.

Bu nedenle mobbing yalnızca söylenen sözlerle değil, kişinin iş ortamındaki konumunun sistematik biçimde zayıflatılmasıyla da ortaya çıkabilir.

Her İş Yeri Sorunu Mobbing midir?

Hayır. İş yaşamında performans değerlendirmesi yapılabilir, yönetici hata konusunda geri bildirim verebilir, çalışanlar arasında fikir ayrılığı yaşanabilir veya dönemsel olarak iş yükü artabilir.

Bunların varlığı tek başına mobbing anlamına gelmez.

Örneğin yöneticinin somut bir hatayı açıklaması ve çalışandan bunu düzeltmesini istemesi profesyonel geri bildirim olabilir. Ancak aynı çalışan sürekli olarak diğer insanların önünde aşağılanıyor, en küçük hatası kişiliğine yönelik saldırıya dönüştürülüyor ve yaptığı iyi işler sistematik biçimde yok sayılıyorsa durum farklılaşır.

Benzer şekilde iş yerindeki her kaba davranışı da otomatik olarak mobbing olarak değerlendirmek doğru değildir. Mobbingi anlamak için davranışın nasıl tekrarlandığına, belirli bir kişiyi hedef alıp almadığına ve çalışma ortamında nasıl bir sonuç yarattığına bakmak gerekir.

İş Yerinde Psikolojik Şiddet Nasıl Anlaşılır?

İş yerinde psikolojik şiddet çoğu zaman tek bir belirtiyle anlaşılmaz. Birbirini takip eden davranışların oluşturduğu tablo önemlidir.

Çalışan sürekli sözünün kesildiğini, fikirlerinin küçümsendiğini veya toplantılarda görmezden gelindiğini fark edebilir. Kendisine gerekli bilgiler geç verilebilir. Yapması gereken iş konusunda belirsizlik yaratılıp daha sonra hata yaptığı söylenebilir.

Bazen kişi hakkında dedikodu yayılır, mesleki yeterliliği sorgulanır veya çalışma arkadaşlarının kendisinden uzaklaşması sağlanır. Bazen de sürekli işten çıkarılma iması, tehdit veya küçümseyici ifadeler kullanılabilir.

Bu davranışlar arttıkça çalışan iş yerinde yalnızca işini yapmaya çalışmaz. Aynı zamanda sürekli olarak kendisini korumaya ve bir sonraki olumsuz davranışa hazırlanmaya başlar.

Mobbing Belirtileri Nelerdir?

Mobbing uzun sürdüğünde etkileri çalışma saatlerinin dışına taşabilir.

Kişi sabah işe giderken yoğun bir sıkıntı yaşayabilir. Pazar akşamından itibaren kaygılanmaya başlayabilir. Yöneticisinden gelen bir mesaj veya e-posta bedensel gerginlik yaratabilir.

Uyku bozulabilir. İş yerinde yaşanan konuşmalar eve geldikten sonra tekrar tekrar düşünülebilir. Kişi gece yatağında “Yarın ne olacak?” diye düşünmeye başlayabilir.

Bazı kişilerde baş ağrısı, mide rahatsızlığı, kas gerginliği veya yoğun yorgunluk gibi bedensel belirtiler de görülebilir. Bunun yanında motivasyon azalabilir, işe gitme isteği kaybolabilir ve kişi daha önce kendisine güvendiği alanlarda bile kararsız hale gelebilir.

İş yerindeki şiddet ve tacizin çalışan sağlığı ve güvenliği açısından önemli bir psikososyal risk olduğu uluslararası çalışma sağlığı kaynaklarında da vurgulanmaktadır.

Mobbing Kişinin Özgüvenini Nasıl Etkiler?

Sürekli eleştirilen, küçümsenen veya dışlanan biri bir süre sonra kendisine yönelik değerlendirmelerinden de şüphe etmeye başlayabilir.

Başlangıçta “Bana haksızlık yapılıyor” diye düşünen kişi zamanla “Belki gerçekten yeterli değilim” noktasına gelebilir.

Bu değişim özellikle mobbingin uzun sürmesi durumunda önemlidir. Çünkü kişinin mesleki kimliği hedef alınmaya başladığında sorun yalnızca o iş yerine ait kalmayabilir.

Kişi başka bir işe başvurmaktan çekinebilir. Toplantılarda fikir söylemek istemeyebilir. Yeni sorumluluklar karşısında eskisinden daha fazla kaygılanabilir.

Mobbing böylece kişinin yalnızca iş yerindeki konumunu değil, kendi yeterliliğine ilişkin algısını da etkileyebilir.

Mobbing Neden Geç Fark Edilebilir?

Mobbing genellikle bir sabah aniden başlamaz. Süreç küçük davranışlarla ilerleyebilir.

Önce küçük bir küçümseme olur. Ardından toplantıya çağrılmama başlar. Sonra kişinin yaptığı işler sürekli eleştirilir. Bir süre sonra çalışan kendisini ekip içinde yalnızlaşmış halde bulabilir.

Bu yavaş ilerleyen yapı nedeniyle kişi başlangıçta yaşananları açıklamaya çalışır.

“Belki yoğunlar.”

“Belki ben yanlış anladım.”

“Biraz daha iyi çalışırsam düzelir.”

Bu düşünceler anlaşılırdır. Ancak problem gerçekten kişinin performansından kaynaklanmıyorsa daha fazla çalışmak veya daha fazla uyum sağlamak süreci çözmeyebilir.

Hatta bazı kişiler mobbing karşısında daha fazla sorumluluk alarak, daha az itiraz ederek veya kendilerini sürekli açıklayarak durumu düzeltmeye çalışır. Bu da tükenmişliği artırabilir.

Yönetici Tarafından Mobbing Nasıl Görülür?

Mobbing yalnızca çalışma arkadaşları arasında yaşanmaz. Yönetici-çalışan ilişkisinde de ortaya çıkabilir.

Yönetici çalışanı sürekli başkalarının önünde eleştirebilir, küçümseyebilir veya yaptığı işi değersizleştirebilir. Gerçekçi olmayan sürelerde görevler isteyebilir ve ardından yetişmediği için çalışanı suçlayabilir.

Daha örtük durumlarda ise kişinin yetkileri azaltılabilir, önemli bilgiler ondan saklanabilir veya kariyer gelişimi sistematik biçimde engellenebilir.

Burada performans yönetimi ile psikolojik baskıyı birbirinden ayırmak gerekir. Sağlıklı yönetimde eleştiri yapılan işe yöneliktir ve çalışanın neyi değiştirmesi gerektiği anlaşılırdır. Psikolojik baskıda ise çalışan giderek yaptığı işten çok kendi değerinin hedef alındığını hisseder.

Mobbing ile Gaslighting Aynı Şey midir?

Aynı şey değildir ancak birlikte görülebilir.

Gaslighting, kişinin kendi algısından, hafızasından veya olayları değerlendirme biçiminden şüphe etmesine neden olan manipülatif davranışları ifade eder.

Mobbing ise iş yerinde gelişen daha geniş bir psikolojik taciz örüntüsüdür.

Örneğin çalışan sürekli küçük düşürüldüğü halde kendisine “Kimse sana kötü davranmıyor, sen fazla hassassın” denmesi yaşanan psikolojik baskının yanında kişinin kendi algısını da sorgulamasına neden olabilir.

Böyle bir durumda çalışan yalnızca davranışlarla değil, davranışların gerçek olup olmadığı konusunda yaşadığı belirsizlikle de mücadele etmeye başlar.

Mobbing Karşısında Ne Yapılabilir?

Mobbing yaşadığını düşünen kişinin ilk olarak olayları mümkün olduğunca somutlaştırması önemlidir.

Hangi olay ne zaman yaşandı? Kimler oradaydı? Ne söylendi? Yazılı bir mesaj, e-posta veya başka bir kayıt var mı?

Çünkü yoğun stres altında insan olayları birbirine karıştırabilir veya bazı ayrıntıları unutabilir. Düzenli not tutmak kişinin hem yaşanan örüntüyü daha net görmesine hem de gerektiğinde süreci daha somut anlatmasına yardımcı olabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının mobbing rehberinde de yazışma, mesaj, e-posta ve benzeri kayıtların saklanması, yaşanan olayların not edilmesi ve gerektiğinde kurumsal, tıbbi veya hukuki destek alınması önerilmektedir.

Kurum içindeki uygun yönetim veya insan kaynakları mekanizmaları değerlendirilebilir. Ancak her iş yerinin yapısı farklıdır. Hukuki hak ve yükümlülükler söz konusu olduğunda olayın özelliklerine göre hukuk alanında uzman bir kişiden destek almak daha doğru olur.

Mobbing Sonrası Psikolojik Etkiler Nasıl Ele Alınır?

Mobbing sonlandıktan sonra bile kişinin yaşadığı psikolojik etkiler hemen ortadan kalkmayabilir.

Kişi yeni bir iş yerinde dahi yöneticisinin her davranışını tehdit olarak algılayabilir. Eleştiri aldığında eski deneyimi hatırlayabilir. Toplantılarda konuşmaktan veya hata yapmaktan aşırı korkabilir.

Bazı kişiler sürekli tetikte kalır. Bazıları ise iş yaşamından tamamen uzaklaşmak ister.

Bu noktada terapi yalnızca iş yerinde ne yaşandığını anlatmak için kullanılmaz. Yaşanan deneyimin kişinin özgüveni, sınırları, kaygısı ve mesleki kimliği üzerinde bıraktığı etki de değerlendirilir.

Özellikle “Bana böyle davranıldı” ile “Ben yetersizim” düşüncelerinin birbirinden ayrılması önemlidir.

Mobbing Terapide Nasıl Çalışılır?

Terapi sürecinde öncelikle yaşanan olayların kişide nasıl bir etki oluşturduğu anlaşılmaya çalışılır.

Kişi kendisini sürekli suçluyor olabilir. Yaşadığı olayları zihninde tekrar tekrar düşünüyor olabilir. Otorite figürleri karşısında yoğun kaygı yaşayabilir veya yeniden benzer bir durum yaşayacağından korkabilir.

Bunun yanında hayır diyememek, çatışmadan aşırı kaçınmak, kendini sürekli açıklamak, onaylanma ihtiyacı veya sınır koymakta zorlanmak gibi kişinin mobbing sürecindeki davranışlarını etkileyen alanlar da ele alınabilir.

Burada amaç mobbingin sorumluluğunu çalışana yüklemek değildir. Mobbing uygulayan davranışın sorumluluğu o davranışı gösteren kişiye aittir.

Terapi kişinin kendi psikolojik alanını yeniden güçlendirmesine ve yaşadığı deneyimin kendisine dair kalıcı bir yargıya dönüşmesini engellemesine yardımcı olabilir.

Ankara’da Mobbing Nedeniyle Psikolojik Destek

Mobbing uzun süre devam ettiğinde kaygı, tükenmişlik, özgüven kaybı, yoğun öfke, uyku sorunları ve işe yönelik korkular ortaya çıkabilir.

Ankara psikolog arayışında olan kişiler için mobbing sonrası yaşanan psikolojik etkiler bireysel terapi sürecinde değerlendirilebilir.

Çukurambar’da Can Psikoloji bünyesinde yüz yüze terapi; uygun durumlarda online terapi ve online seans seçenekleri de planlanabilir.

Psikolog Burak Akkaya ile yürütülen terapi sürecinde amaç kişiye hemen “işten ayrıl” ya da “kal” demek değildir. Yaşanan durumu daha net değerlendirmek, psikolojik etkilerini anlamak, kişinin kendi sınırlarını yeniden kurmasına yardımcı olmak ve kararlarını yoğun korku altında değil daha dengeli bir yerden verebilmesini desteklemektir.

Mobbing İş Hayatının Normal Bir Parçası Değildir

Çalışma hayatında stres, performans baskısı ve zaman zaman çatışma yaşanabilir. Ancak sistematik biçimde aşağılanmak, dışlanmak, itibarsızlaştırılmak veya yıldırılmaya çalışılmak bunlarla aynı şey değildir.

Mobbing yaşayan kişi bazen uzun süre dayanmanın güçlü olmak anlamına geldiğini düşünebilir. Fakat dayanabilmek, yaşanan davranışın kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez.

Sağlıklı bir iş ortamında hata konuşulabilir, geri bildirim verilebilir ve anlaşmazlık yaşanabilir. Ancak bunların kişinin saygınlığını ortadan kaldırmadan yapılması gerekir.

Bu nedenle mobbingi değerlendirirken yalnızca “Bana ne söylendi?” sorusuna değil, “Bu davranış ne kadar süredir tekrar ediyor ve bende nasıl bir etki yaratıyor?” sorusuna da bakmak gerekir.

---

Uzm. Psk. Burak Akkaya