Travma nedir sorusu, çoğu insanın ancak zor bir yaşantıdan sonra sormaya başladığı bir sorudur. Çünkü travma denildiğinde akla genellikle çok büyük olaylar gelir. Savaş, deprem, kaza, şiddet, kayıp ya da ağır bir tehdit travma olarak düşünülür. Bunlar elbette travmatik olabilir. Fakat travma yalnızca olayın büyüklüğüyle açıklanmaz.
Travma, kişinin yaşadığı bir olay karşısında kendini çaresiz, güvensiz, kontrolsüz ya da yoğun biçimde tehdit altında hissetmesiyle ortaya çıkabilir. Aynı olay bir kişide derin bir iz bırakırken, başka bir kişide aynı etkiyi yaratmayabilir. Bu nedenle travmayı anlamak için sadece “ne oldu?” sorusuna değil, “kişinin içinde ne oldu?” sorusuna da bakmak gerekir.
Bazı insanlar yaşadıkları şeyin travma olduğunu hemen fark eder. Bazıları ise yıllarca “geçti gitti” sanır. Ancak beden, zihin ve ilişkiler bazen geçmişte yaşananları taşımaya devam eder. Kişi bugün kaygı, öfke, iç sıkıntısı, güvensizlik, uyku sorunları, panik belirtileri ya da ilişkilerde sürekli tetikte olma hali yaşayabilir. Bu belirtilerin arkasında geçmişte yaşanan zorlayıcı deneyimler olabilir.
Bu yazıda travma nedir, psikolojik travma belirtileri nelerdir, travma bedende ve ilişkilerde nasıl görünür, ne zaman psikolojik destek almak gerekir sorularını sade ve anlaşılır şekilde ele alacağız.
Travma Nedir?
Travma, kişinin ruhsal olarak baş etmekte zorlandığı, kendini güvende hissetmediği ve yoğun stres tepkisi verdiği yaşantılar sonrasında ortaya çıkan psikolojik etkiler bütünüdür.
Bir olayın travmatik olması için herkes tarafından “çok büyük” görülmesi gerekmez. Önemli olan, kişinin o olay sırasında ve sonrasında kendini nasıl hissettiğidir. Eğer kişi o anda kendini çaresiz, sıkışmış, yalnız, tehdit altında ya da kontrolünü kaybetmiş hissettiyse, bu yaşantı travmatik bir iz bırakabilir.
Travma bazen tek bir olaydan sonra gelişir. Örneğin kaza geçirmek, saldırıya uğramak, deprem yaşamak, ani bir kayıp yaşamak ya da ağır bir hastalık sürecinden geçmek buna örnek olabilir.
Ancak travma bazen uzun süreli yaşantılarla da oluşur. Çocuklukta duygusal ihmal, sürekli eleştirilmek, aşağılanmak, sevgisiz büyümek, aile içinde sürekli korku yaşamak, güvensiz ilişkiler ya da tekrarlayan duygusal yaralanmalar da travmatik etki bırakabilir.
Bu nedenle travma yalnızca “başına kötü bir olay gelmesi” değildir. Bazen insanın uzun süre kendini güvende hissedemediği bir ortamda yaşamasıdır.
Psikolojik Travma Belirtileri Nelerdir?
Psikolojik travma belirtileri herkeste aynı şekilde görülmez. Bazı kişiler yaşadığı olaydan sonra çok yoğun kaygı yaşar. Bazıları daha donuk, hissiz ya da kopuk hisseder. Bazıları ise yıllar sonra bile bazı durumlarda aşırı tepki verdiğini fark eder.
Travma belirtileri şunlar olabilir:
- Sürekli tetikte hissetmek
- Kolay irkilmek
- Uyku sorunları yaşamak
- Kabuslar görmek
- Geçmiş olayı zihinden atamamak
- Bazı yerlerden, kişilerden ya da konuşmalardan kaçınmak
- İç sıkıntısı ve huzursuzluk yaşamak
- Kalp çarpıntısı, nefes daralması veya bedensel gerginlik hissetmek
- Öfke patlamaları yaşamak
- Kendini suçlamak
- İnsanlara güvenmekte zorlanmak
- İlişkilerde sürekli terk edilme ya da zarar görme korkusu yaşamak
- Duygusal olarak donuklaşmak
- Kendini olaydan kopmuş gibi hissetmek
- Sürekli kontrol ihtiyacı duymak
Bu belirtiler kişinin zayıf olduğunu göstermez. Aksine, bedenin ve zihnin yaşanan zorlayıcı durumdan sonra kendini korumaya çalıştığını gösterir.
Travma Bedende Nasıl Hissedilir?
Travma sadece zihinde yaşanmaz. Beden de travmatik yaşantılara tepki verir. Bu yüzden kişi bazen “aklımda bir şey yok ama bedenim huzursuz” diyebilir.
Travma sonrası bedende şu belirtiler görülebilir:
- Göğüste sıkışma
- Mideye oturan sıkıntı
- Boğazda düğüm hissi
- Kas gerginliği
- Baş ağrısı
- Kalp çarpıntısı
- Nefesin yetmediğini hissetme
- Sürekli yorgunluk
- Uykuya dalmakta zorlanma
- Bedensel olarak tetikte olma hali
Beden bazen geçmişteki tehlike geçmiş olsa bile hâlâ alarmda kalabilir. Kişi mantıken güvende olduğunu bilse bile bedeni bunu hissetmeyebilir. Bu nedenle travma yaşayan kişilerde “Biliyorum ama yine de rahatlayamıyorum” cümlesi sık duyulur.
Çünkü travma yalnızca düşünceyle çözülmez. Bedenin de yeniden güven duygusunu öğrenmesi gerekir.
Travma Neden Bazen Yıllar Sonra Ortaya Çıkar?
Bazı insanlar yaşadığı zor olayı hemen sonrasında değil, yıllar sonra daha yoğun hissetmeye başlar. Bu durum kafa karıştırıcı olabilir. Kişi “O zaman iyiydim, şimdi neden etkileniyorum?” diye düşünebilir.
Bunun birkaç nedeni olabilir.
İlk olarak, kişi olay yaşandığında hayatta kalmaya ve devam etmeye odaklanmış olabilir. O anda duygularını hissetmek yerine güçlü durmaya çalışmış olabilir. Ancak hayat biraz sakinleştiğinde, bastırılan duygular ortaya çıkabilir.
İkinci olarak, bugünkü bir olay geçmişteki duyguyu tetikleyebilir. Bir ayrılık, kayıp, hastalık, tartışma, ihmal edilme hissi ya da güvensizlik yaratan bir durum eski yarayı yeniden harekete geçirebilir.
Üçüncü olarak, bazı travmalar çocuklukta yaşandığı için kişi bunu uzun süre “normal” sanabilir. Ancak yetişkinlikte ilişkiler, yakınlık, güven ve sınırlar gündeme geldiğinde geçmişin etkileri daha görünür hale gelir.
Bu yüzden travmanın yıllar sonra fark edilmesi garip değildir. Bazen insan yaşadığı şeyi ancak güvenli bir zamana geldiğinde anlamaya başlar.
Travma İlişkileri Nasıl Etkiler?
Travma, kişinin sadece kendisiyle ilişkisini değil, başkalarıyla kurduğu bağı da etkileyebilir. Özellikle güven, yakınlık, sınır, terk edilme korkusu ve kontrol ihtiyacı travmadan etkilenebilir.
Travma yaşayan kişi ilişkilerde şu zorlukları yaşayabilir:
- İnsanlara güvenmekte zorlanmak
- Yakınlık isteyip aynı zamanda yakınlıktan korkmak
- Partnerin küçük davranışlarını tehdit gibi algılamak
- Sürekli terk edilme korkusu yaşamak
- İlişkide aşırı kontrolcü olmak
- Eleştiriye çok hassas olmak
- Kırılmamak için duygusal olarak geri çekilmek
- Sevildiğini bilse bile güvende hissedememek
- Sürekli onay ve güvence ihtiyacı duymak
- Tartışmalarda aşırı tepki vermek ya da tamamen susmak
Bu durumlarda kişi çoğu zaman bugünkü ilişkiye değil, geçmişte öğrendiği tehlike duygusuna tepki verir. Partnerin bir sözü, geç cevap vermesi, mesafeli davranması ya da eleştirel bir bakışı eski bir duyguyu tetikleyebilir.
Bu nedenle travma ilişkilerde bazen şu cümleyle görünür:
“Şu anki olay bu kadar büyük değil ama bende çok büyük bir şey uyandırıyor.”
Çocukluk Travması Nedir?
Çocukluk travması, çocuğun kendini güvende, değerli, sevilmiş ve korunmuş hissetmesini bozan yaşantılar sonucunda oluşabilir. Bu her zaman fiziksel şiddet ya da büyük bir olay olmak zorunda değildir.
Çocuklukta sürekli eleştirilmek, duyguların görülmemesi, ebeveynin duygusal olarak uzak olması, evde sürekli kavga olması, çocuğun korkuyla büyümesi, ihmal edilmesi, aşağılanması ya da sevgiyi koşullu alması da travmatik etki yaratabilir.
Çocukluk travması yetişkinlikte şu şekilde görünebilir:
- Kendini değersiz hissetmek
- Sevilmek için sürekli çabalamak
- Hayır diyememek
- Sürekli suçluluk duymak
- İlişkilerde terk edilme korkusu yaşamak
- Güvenli insanlara bile güvenememek
- Başarıya rağmen yetersiz hissetmek
- Kendi ihtiyaçlarını fark edememek
- Duyguları bastırmak
- Yakın ilişkilerde yoğun kaygı yaşamak
Çocuklukta yaşananlar geçmişte kalmış gibi görünse de kişinin kendilik algısını, ilişki biçimini ve dünyayı yorumlama şeklini etkileyebilir.
Travma Sonrası Neden Sürekli Tetikte Hissedilir?
Travma sonrası kişi tehlike geçmiş olsa bile kendini tetikte hissedebilir. Bu, zihnin ve bedenin yeniden zarar görmemek için alarm sistemini açık tutmasıyla ilgilidir.
Kişi sürekli çevresini kontrol edebilir. İnsanların ses tonuna, yüz ifadesine, mesajlarına ya da davranışlarına aşırı dikkat edebilir. Çünkü zihin tehlikeyi önceden fark etmeye çalışır.
Bu tetikte olma hali başlangıçta koruyucu gibi görünür. Ancak uzun süre devam ettiğinde kişiyi yorar. Çünkü beden sürekli alarmda kalırsa dinlenemez. Zihin sürekli tehdit ararsa sakinleşemez.
Bu yüzden travma yaşayan kişiler bazen güvende oldukları ortamlarda bile rahatlayamazlar. Sorun ortamın gerçekten tehlikeli olması değil, bedenin hâlâ tehlike varmış gibi çalışmasıdır.
Travma ve Kaygı Arasında Nasıl Bir Bağlantı Var?
Travma ve kaygı arasında güçlü bir ilişki olabilir. Travmatik yaşantılar kişinin dünyayı daha tehlikeli, ilişkileri daha güvensiz, kendini ise daha savunmasız hissetmesine neden olabilir. Bu da kaygıyı artırabilir.
Travma sonrası kaygı şu şekilde görünebilir:
- Sürekli kötü bir şey olacakmış gibi hissetmek
- Kontrolü kaybetmekten korkmak
- Sağlıkla ilgili yoğun endişe yaşamak
- Kalp çarpıntısı ve nefes darlığını tehlike gibi yorumlamak
- Yalnız kalmaktan korkmak
- Belirsizliğe tahammül edememek
- Sürekli geleceği düşünmek
- Zihnin susmaması
Kaygı bazen travmanın görünen yüzüdür. Kişi “Ben sadece kaygılıyım” diye düşünebilir. Ancak kaygının altında geçmişte yaşanan güvensizlik, çaresizlik ya da kontrol kaybı duygusu olabilir.
Travma Ne Zaman Psikolojik Destek Gerektirir?
Her zor yaşantıdan sonra psikolojik destek almak zorunlu değildir. Ancak bazı durumlarda destek almak önemlidir.
Travma şu durumlarda psikolojik destek gerektirebilir:
- Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa
- Uyku düzeni bozulduysa
- Günlük hayat etkileniyorsa
- İlişkilerde güven sorunu artıyorsa
- Kişi sürekli tetikte hissediyorsa
- Geçmiş olay zihinden çıkmıyorsa
- Bedensel belirtiler yoğunlaşıyorsa
- Kişi bazı yerlerden, kişilerden ya da durumlardan kaçınmaya başladıysa
- Öfke, suçluluk, utanç ya da değersizlik duygusu sık yaşanıyorsa
- Panik atak veya yoğun kaygı belirtileri oluşuyorsa
Bu noktada terapi, kişinin yaşadığı şeyi anlamasına ve travmanın bugünkü etkilerini fark etmesine yardımcı olabilir.
Travma Terapisi Ne İşe Yarar?
Travma terapisi, kişinin yaşadığı olayı unutmasını sağlamaya çalışmaz. Çünkü terapi geçmişi silmez. Ancak kişinin geçmişin bugünkü hayatını yönetmesini azaltmasına yardımcı olabilir.
Travma terapisinde amaç şunlar olabilir:
- Travmatik yaşantının etkilerini anlamak
- Bedensel alarm tepkilerini fark etmek
- Kaçınma davranışlarını değerlendirmek
- Suçluluk ve utanç duygularını çalışmak
- Güven duygusunu yeniden güçlendirmek
- İlişkilerde tekrar eden döngüleri anlamak
- Duygusal düzenleme becerilerini artırmak
- Geçmişin bugünkü kararları nasıl etkilediğini görmek
Travma terapisi kişiye “Bunda ne var?” denilen bir yer değildir. Tam tersine, kişinin yaşadığı şeyi kendi ruhsal gerçekliği içinde anlamaya çalışan güvenli bir alandır.
Travma İyileşir mi?
Travmanın etkileri zamanla azalabilir. Ancak bu süreç herkes için aynı hızda ilerlemez. Bazı kişiler için konuşmak, anlamak ve güvenli ilişkiler kurmak iyileştirici olabilir. Bazı kişiler için ise terapi süreci daha derin ve uzun bir çalışma gerektirebilir.
Travmanın iyileşmesi, yaşanan şeyin hiç olmamış gibi hissedilmesi değildir. Daha çok, kişinin o yaşantının bugünkü hayatını ne kadar yönettiğini fark etmesi ve zamanla bu etkinin azalmasıdır.
İyileşme şu şekilde görülebilir:
- Kişi daha az tetikte hisseder.
- Bedensel belirtileri daha iyi anlar.
- Geçmişi düşündüğünde tamamen dağılmaz.
- İlişkilerde daha güvenli bağlar kurabilir.
- Kendi sınırlarını daha iyi fark eder.
- Suçluluk ve utanç duyguları azalabilir.
- Kendine karşı daha şefkatli olabilir.
Travma iyileşmesi, hızlı bir unutma süreci değil; kişinin kendini yeniden güvende hissetmeyi öğrenme sürecidir.
Travma Sadece Geçmişte Olan Bir Şey Değildir
Travma nedir sorusunun cevabı yalnızca geçmişte yaşanan olaylarda saklı değildir. Travma, o olayların bugün bedende, zihinde ve ilişkilerde nasıl yaşamaya devam ettiğinde de görülür.
Bir insan yaşadığı şeyin üzerinden yıllar geçtiğini düşünebilir. Ancak hâlâ tetikte hissediyor, güvenmekte zorlanıyor, sürekli kaygı yaşıyor, ilişkilerinde aynı yarayı tekrar tekrar yaşıyor ya da bedeninde açıklamakta zorlandığı bir sıkıntı taşıyorsa geçmişin bugüne etkisi olabilir.
Travma kişinin zayıf olduğunu göstermez. Travma, bir dönem kişinin baş etmekte çok zorlandığı bir şey yaşadığını gösterir. Bu nedenle travmayı anlamak, kendini suçlamak için değil; kendine ne olduğunu daha doğru görebilmek için önemlidir.
Psikolojik destek, travmanın bugünkü etkilerini anlamaya ve kişinin yeniden güven duygusu geliştirmesine yardımcı olabilir. Çünkü bazen iyileşme, geçmişi unutmakla değil; geçmişin bugün üzerindeki ağırlığını fark etmekle başlar.
Uzm. Psk. Burak Akkaya